Sterilizasyon odası nasıl planlanır? Kirli-temiz akış, ölçü ve tesisat
Diş kliniğinde sterilizasyon odası, kullanılmış aletin kirli kabulden temizliğe, kontrol ve paketlemeye, otoklava ve steril depoya tek yönde ilerlediği bir tezgâh dizisi olarak planlanır. Türkiye'de yönetmelik muayenehane ve poliklinik için ayrı oda şartı koymaz. Ağız ve diş sağlığı merkezinde merkezî sterilizasyon ünitesi kurulur ya da bu hizmet satın alınır; hastanede ünite zorunludur. Yönetmelik ölçü vermez; İskoçya'da incelenen yedi odanın medyanı 7,6 m²'dir.
Diş kliniğinde sterilizasyon odası zorunlu mu?
Türkiye'de Ağız ve Diş Sağlığı Hizmeti Sunulan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik, diş muayenehanesi ve poliklinik için sterilizasyona ayrılmış bir oda şartı koymaz. Bunun yerine genel bir şart koyar: bütün mahaller, cihazlar ve sarf malzemeleri dezenfeksiyon ve sterilizasyon şartlarını sağlar (md. 19/6). Ayrı bir birim yalnız merkez ve hastane için tanımlıdır.
Merkezde yeniden kullanılan malzeme için merkezî sterilizasyon ünitesi kurulur ya da hizmet satın alınır (md. 10/1-d). Ünite üç bölümden oluşur: kirli malzeme girişi ve yıkama, ön hazırlık ve paketleme, steril depo ve steril malzeme çıkışı. Ön hazırlık ile steril depo arasında yalnız malzeme geçer; iki alan çift yönlü otoklavla bölünür.
Tek yönlü otoklav kullanılıyorsa cihaz ön hazırlık ve paketleme alanında durur. Sterilizasyonu hizmet alımıyla karşılayan merkezde kirli ve steril malzemenin ayrı saklandığı bölümler yeterlidir. Hastanede 10. maddede tanımlanan ünite zorunludur (md. 11/1-d).
| Kuruluş türü | Sterilizasyon için yönetmelik şartı | Ayrı oda ya da ünite | Madde |
|---|---|---|---|
| Muayenehane | Bütün mahaller, cihazlar ve sarf malzemeleri dezenfeksiyon ve sterilizasyon şartlarını sağlar | Tanımlı değil | md. 19/6 |
| Poliklinik | Aynı genel şart | Tanımlı değil | md. 19/6 |
| Ağız ve diş sağlığı merkezi | Üç bölümlü merkezî sterilizasyon ünitesi; ön hazırlık ile steril depo çift yönlü otoklavla bölünür | Ünite ya da hizmet alımı; hizmet alımında kirli ve steril malzeme için ayrı saklama bölümleri | md. 10/1-d |
| Hastane | 10. maddede tanımlanan merkezî sterilizasyon ünitesi | Zorunlu | md. 11/1-d |
Yönetmelik bütün kuruluşlar için iki genel şart daha koyar. Alanlar uygun biçimde havalandırılır; sağlık hizmeti verilen birimlerin zemini kolay temizlenir ve dezenfekte edilebilir (md. 7/1, 7/2). Ek-4'teki asgari tıbbi cihaz listesi de zorunludur (md. 7/6). Kuruluş türlerinin öbür şartlarını diş kliniği açma şartları yazımızda anlattık; güncel hükümleri il sağlık müdürlüğünden doğrulayın.
Sterilizasyon odasında kirli ve temiz alan nasıl ayrılır?
Kirli ve temiz alan, aletin hep aynı yönde ilerlediği tek sıra bir tezgâhla ya da iki ayrı odayla ayrılır. İngiltere Sağlık Bakanlığı'nın HTM 01-05 rehberi, aletin hiçbir aşamada önceki aşamada kirlenmiş bir yüzeye değmemesini ister. Ayrım fiziksel olabilir ya da aynı alandaki işler zamana bölünebilir.
- Kirli kabulKullanılmış aletler yalnız bu işe ayrılmış kirli bırakma tezgâhına konur.
- TemizlikYıkama-dezenfeksiyon cihazı ya da yıkama ve durulama evyeleri; ultrasonik ön temizlik isteğe bağlıdır.
- Kontrolİyi aydınlatılmış temiz tezgâhta temizlik, kuruluk ve hasar kontrolü; gerekirse anguldurva ve türbin gibi el aletleri yağlanır.
- PaketlemeB ya da S tipi sterilizatörde aletler sterilizasyondan önce paketlenir.
- SterilizasyonOtoklav öbür işlerden uzakta, temiz tarafta durur.
- SoğutmaYük ayrı, temiz ve iyi aydınlatılmış bir alana boşaltılır.
- Steril depoAletler kapalı dolapta, ıslanmayacak bir yerde saklanır.
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), 2003 tarihli diş kliniği rehberinde alet işleme alanını dört bölüme ayırır. Bunlar teslim alma, temizlik ve dekontaminasyon; hazırlık ve paketleme; sterilizasyon ve depolamadır. CDC'ye göre bölümleri ideal olarak duvar ya da bölme ayırır. Fiziksel ayrım mümkün değilse, personel eğitimliyse yeterli mesafe kabul edilebilir.
HTM 01-05 tezgâhın tercihen tek sıra, sızdırmaz ve kolay temizlenen bir yüzey olmasını ister. Kirli kabul tezgâhı yalnız bu işe ayrılır; yıkama ve durulama evyeleri ya da yıkama-dezenfeksiyon cihazı onun yanına konur. Cihaz durulama evyesinin yanında, kabul alanından uzakta da durabilir. Kontrol için iyi aydınlatılmış ayrı bir temiz tezgâh gerekir. Sterilizatör öbür işlerden uzakta durur ve temiz bir alana boşaltılır.
Personel için ayrı bir el yıkama lavabosu bulunur; alet evyeleri el yıkamada kullanılmaz. HTM 01-05'e göre bu lavabonun tıpası ve taşma deliği olmaz, sifonu giderin hemen altında durmaz, bataryası sensörlü ya da kolludur. İskoçya'nın planlama notu ise alet yıkama ve durulama için süzgeçli, dikdörtgen iki ayrı paslanmaz evye ister.
Yeni yapıda ya da büyük tadilatta HTM 01-05 sterilizasyonun tedavi alanından ayrılmasını önerir. Rehberin tercih ettiği düzen iki odadır: biri kirli işler, öbürü kontrol, sterilizasyon ve paketleme için. İki oda arasına çift kapılı yıkama-dezenfeksiyon cihazı gömülebilir ya da geçiş penceresi konabilir. Sterilizasyonun klinikteki yerini diş kliniği yerleşim planı yazımızda anlattık.
Sterilizasyon odası kaç m² olmalı?
Türkiye'deki yönetmelik sterilizasyon alanı ya da ünitesi için ölçü vermez. İskoçya'nın SHPN 13 planlama notu da oda ölçüsü belirlemeyi uygun görmez; alanı bileşenlerin tezgâh boyu, bakım erişimi ve iş yüküyle hesaplatır. İskoçya'daki bir araştırmada incelenen yedi sterilizasyon odasının medyanı 7,6 m²'dir.
Bu araştırma, Smith ve arkadaşlarının 2010'da Journal of Hospital Infection'da yayımlanan çalışmasıdır. Çalışma 179 diş muayenehanesini tarar ve rastgele seçilen odaları ölçer. Bu yedi odanın alanı 2,9 ile 16,0 m² arasında değişir; oda alanının ortalama %63'ü tezgâhtır.
Diş ekipmanı dağıtıcısı Henry Schein'in sterilizasyon alanı rehberi ise 3–5 ünitli bir klinik için en az 12 ft (yaklaşık 3,66 m) tezgâh önerir. Daha büyük kliniklerde tezgâh uzar. İskoç notundaki bileşen uzunluklarıyla tezgâh boyu şöyle hesaplanabilir:
Tezgâh boyu = kirli bölümün bileşenleri + temiz bölümün bileşenleri + el yıkama lavabosu + kayıt alanı
| Bileşen | Uzunluk (m) |
|---|---|
| Kirli bırakma alanı | 0,6 |
| Süzgeçli (damlalıklı) yıkama evyesi | 1,0 |
| Ultrasonik temizleyici | 0,5 |
| Durulama öncesi bırakma alanı | 0,5 |
| Süzgeçli (damlalıklı) durulama evyesi | 1,0 |
| Durulama sonrası bırakma alanı | 0,5 |
| Yıkama-dezenfeksiyon cihazı (tezgâh altına konabilir) | 0,6 |
| Yıkama sonrası kontrol alanı | 0,5 |
| El aletinin (anguldurva, türbin) otomatik yağlanması | 0,3 |
| Paketleme | 0,5 |
| Isıl yapıştırma makinesi | 0,5 |
| Sterilizasyon öncesi bırakma alanı | 0,5 |
| Sterilizatör | 0,6 |
| Sterilizasyon sonrası soğutma alanı | 0,6 |
| Su arıtma ünitesi (tezgâh altına ya da duvara konabilir) | 0,6 |
| El yıkama lavabosu | 0,6 |
| Kayıt alanı | 1,0 |
Örnek: tek oda, tek sterilizatör; yıkama-dezenfeksiyon cihazı ve su arıtma tezgâh altında, kendinden yapışkanlı poşet kullanılıyor. Kirli bölüm 0,6 + 1,0 + 0,5 + 0,5 + 1,0 + 0,5 = 4,1 m; temiz bölüm 0,5 + 0,3 + 0,5 + 0,5 + 0,6 + 0,6 = 3,0 m. Toplam 4,1 + 3,0 + 0,6 + 1,0 = 8,7 m tezgâh ve lavabo boyu; Table A'daki kapı (0,9 m) bu toplama dahil değildir.
Örnekteki 8,7 m, Henry Schein'in 3,66 m'lik önerisinin iki katından fazladır. Bize göre fark, İskoç notunun her aşamaya ayrı bırakma alanı, iki evye ve bir kayıt alanı koymasından gelir. Ultrasonik temizleyici HTM 01-05'e göre isteğe bağlıdır. SHPN 13'e göre kendinden yapışkanlı poşet de ısıl yapıştırma makinesine gerek bırakmayabilir.
Tezgâh tek duvara sığmazsa L biçiminde ya da karşılıklı iki sıra hâlinde dizilir. Henry Schein karşılıklı iki sıralı düzeni dar alanlar için uygun bulur. SHPN 13, temiz bir işin kirli bir işin üstüne gelmemesini ve karşılıklı tezgâhlar arasında yeterli çalışma boşluğu kalmasını ister.
Otoklav ve yıkama cihazı için hangi tesisat gerekir?
Otoklav için damıtılmış ya da demineralize su ve cihazın ağırlığını taşıyan düz bir tezgâh gerekir. Üreticiler ayrıca ayrı ya da korumalı bir elektrik devresi ve sık kullanımda ısıya dayanıklı bir tahliye bağlantısı önerir. Değerler modele göre değişir; kesin ölçü cihazın kurulum belgesinden alınır. Aşağıdaki tablo iki üreticinin belgelerindeki değerleri yan yana koyar.
| Kurulum verisi | Tuttnauer T-Edge 11 | Midmark M11 |
|---|---|---|
| Hazne | 27,2 l; yaklaşık 28 cm çap, 46 cm derinlik | 27,9 cm çap, 45,7 cm derinlik |
| Elektrik | 230 V, tek faz, 1.960 W, 10 A | 230 V, 6,4 A |
| Devre | 16 A sigorta ve kaçak akım rölesi önerilir | Ayrı devre önerilir |
| Su | Demineralize su, iletkenlik en çok 15 µS/cm; isteğe bağlı 1/2 inç otomatik su girişi | 5,3 l su haznesi; doldurma ağzına erişim bırakılır |
| Tahliye | İsteğe bağlı 3/4 inç, 80 °C'ye dayanıklı | Kapalı alanda ve sık döngüde doğrudan gidere bağlantı önerilir |
| Tezgâh | En az 55 × 60 cm, sağlam ve düz; 87 kg yük | En az 55,4 × 67,3 cm, suya dayanıklı ve düz; cihaz 44,9 kg |
| Duvar mesafesi | Arkada ve yanlarda yaklaşık 15 mm | Arkada ve yanlarda 5,1 cm, üstte 12,7 cm; üst dolap altı en az 59,9 cm |
| Isı | Saatte toplam 200 Wh'ın altında | Çalışırken saatte 5.275 kJ (yaklaşık 1,47 kW) |
Diş kliniklerindeki buhar sterilizatörlerinin haznesi çoğunlukla 60 litreden küçüktür; HTM 01-05 bunları küçük cihaz sayar. Rehberin aktardığı standartlar üç tip tanımlar. N tipi paketsiz katı aletler içindir; B tipi vakumludur, içi boş ve paketli yükleri işler; S tipi üreticinin tanımladığı yükler içindir. HTM 01-05'e göre İngiltere'deki diş muayenehanelerinde en çok B ve N tipi kullanılır.
Otoklav suyu için HTM 01-05 damıtılmış ya da ters ozmoz suyu önerir ve besleme suyunun kalitesini EN 13060 standardının C ekine bağlar. Tuttnauer'in belgesi bu sınırları aktarır: iletkenlik en çok 15 µS/cm, sertlik en çok 0,02 mmol/l. Bize göre odada bir su arıtma ünitesine yer ayrılmalıdır; SHPN 13 bu üniteye 0,6 m verir.
Yıkama-dezenfeksiyon cihazı için SHPN 13, güçlendirilmiş elektrik beslemesi gerekebileceğini belirtir ve tahliyenin 95 °C'ye dayanmasını ister. Prizler tezgâhtan en az 150 mm yukarıda ve IP55 korumalı olur; tezgâh üstünde 500 lüks aydınlık istenir. Su, tahliye ve elektrik çıkışlarını cihaz modelleri seçilmeden kesinleştirmemeyi öneriyoruz.
Sterilizasyon odasının havalandırması nasıl olmalı?
İngiltere ve İskoçya rehberlerine göre sterilizasyon alanında hava temiz taraftan kirli tarafa akmalı ve kirli taraftan dışarı atılmalıdır. Türkiye'deki yönetmelik uygun havalandırma ve iklimlendirme ister, sayı vermez (md. 7/1, 7/3). CDC de oda havalandırmasını üretici belgesine ve yerel yapı kurallarına bırakır. Sayısal bir başvuru ölçüsü İskoçya'nın SHPN 13 notunda bulunur.
| Model | Oda | Besleme havası (hava değişimi/saat) | Egzoz (hava değişimi/saat) | Oda basıncı |
|---|---|---|---|---|
| Tek oda | Sterilizasyon odası | En az 7 | 10 | Negatif (bölüm 4'te: çevresine göre pozitif değil) |
| İki oda | Yıkama odası | En az 7 | 10 | Negatif |
| İki oda | Sterilizasyon odası | En az 10 | 7 | Pozitif |
HTM 01-05, mekanik egzoz ünitesi kullanılıyorsa tavana ya da duvara takılmasını ister. Tam mekanik havalandırmada egzoz, havanın yaklaşık üçte birini tezgâhın üzerinden temizden kirliye doğru çekecek biçimde yerleştirilir. Besleme tarafında kaba filtre bulunur. Ayaklı ya da tavana asılı vantilatörler önerilmez; duvardan geçen fanlı üniteler çoğu zaman işe yarar.
SHPN 13 tek odalı birimde egzoz menfezini evyelerin yakınına, örneğin yıkama ve durulama evyeleri arasında tezgâhtan 600 mm yukarıya koyar. Besleme havası en az EU3 sınıfı filtreden geçer; taze hava kişi başına en az 8 l/s olur. Oda sıcaklığı 16–21 °C, bağıl nem %40–70 aralığında tutulur.
Örnek: 7,6 m² taban alanlı ve 2,6 m yüksekliğinde bir odanın hacmi yaklaşık 19,8 m³'tür. Saatte 10 hava değişimi yaklaşık 198 m³/saat egzoz, 7 hava değişimi yaklaşık 138 m³/saat besleme havası eder. Otoklavın ısısı da hesaba girer. Tablodaki iki belge bu değeri farklı biçimde verir: saatte toplam 200 Wh'ın altı ve çalışırken yaklaşık 1,47 kW.
Picco Mimarlık diş kliniklerinde sterilizasyonu nasıl planlıyor?
Picco Mimarlık'ın proje kayıtlarında Türkiye'de 122 diş sağlığı kuruluşu projesi var: 96 poliklinik, 19 muayenehane, 6 merkez ve 1 hastane. Bunların 115'i, yönetmeliğin ayrı sterilizasyon odası şartı koymadığı türlerdir. Kalan 7'si, bugünkü yönetmelikte merkezî sterilizasyon ünitesinin tanımlandığı türlerdir.
Ünit sayısı kayıtlı 120 projede toplam 704 ünit bulunuyor; projeler 21 ilde ve 2015–2026 yıllarında. Bu projelerin 50'si 3–5 ünitlidir; Henry Schein'in 12 ft'lik tezgâh önerisi bu ölçeğe denk gelir. 40 proje 6–10, 13 proje 11 ve daha çok ünitlidir. Kayıtlarda oda ölçüsü yer almıyor; bu yüzden projelerimize oda ölçüsü atfetmiyoruz.
Planda sterilizasyonu ünit odalarına yakın, hasta yolunun dışında ve kirliden temize okunan tek bir tezgâh dizisi olarak çiziyoruz. Bize göre yeni bir projede, yönetmelik istemese de, sterilizasyonu ünit odalarından ayrı bir odada çözmek doğru başlangıçtır. Ölçeğe örnek olarak 17 ünitli MosDent Ağız ve Diş Sağlığı Hastanesi projemize ve sağlık yapıları projelerimize bakabilirsiniz.
Diş kliniği projenizi konuşalım.
Kısa bilgilerinizi bırakın; ekibimiz sizinle iletişime geçip kapsamı, bütçeyi ve sonraki adımları konuşsun.
Mevcut mekânlarda yerinde keşif ücretsizdir.
Hemen konuşmak isterseniz: WhatsApp Picco Mimarlık’ı arayın: +90 850 532 10 50
Proje talebiniz bize ulaştı.
Ekibimiz paylaştığınız bilgileri inceleyerek sizinle iletişime geçecek.
Sık sorulan sorular
Sterilizasyon ünit odasının içinde yapılabilir mi?
Türkiye'deki yönetmelik muayenehane ve poliklinikte sterilizasyonun yerini belirlemez. İngiltere'nin HTM 01-05 rehberine göre alet işleme ünit odasında yapılıyorsa, koltuktan olabildiğince uzakta yapılır. Elde yıkama, kapaksız ultrasonik temizleyici ya da cihaz kapağını açma gibi aerosol ve sıçrama yaratan işler hasta odadayken yapılmaz. Rehber yeni yapılarda ayrı oda önerir.
Sterilizasyon odasında pencere olabilir mi?
Türkiye'deki yönetmelik sterilizasyon alanı için pencere kuralı koymaz. Dış ortama açılmayan pencere şartı, merkez ve hastanelerdeki genel anestezi ünitesinin steril alanları içindir (md. 10/1-c, 11/1-c). İskoçya'nın SHPN 13 notu ise pencerenin sızdırmaz olmasını, oda kullanılırken kapalı tutulmasını, iç denizlik ve perde bulunmamasını ister.
Sterilizasyon hizmeti dışarıdan alınırsa klinikte ne kalır?
Yönetmelik bu durumu merkez için düzenler. Sterilizasyonu hizmet alımıyla karşılayan merkezde kirli ve steril malzemenin ayrı ayrı saklandığı bölümler yeterlidir (md. 10/1-d). Bize göre bu bölümler hasta yolunun dışında ve birbirinden ayrı olmalıdır. Hastane için yönetmelik merkezî sterilizasyon ünitesini zorunlu tutar.
Sterilizasyon alanında hangi zemin ve tezgâh kullanılır?
Yönetmeliğe göre sağlık hizmeti verilen birimlerin zemini kolay temizlenebilir ve dezenfekte edilebilir olur (md. 7/2). İngiltere'nin HTM 01-05 rehberi zeminin geçirimsiz olmasını, eklerinin kaynaklı ya da sızdırmaz yapılmasını ve duvara kavisli dönmesini ister. Tezgâh mümkün olduğunca eksizdir. Yüzey seçimini diş muayenehanesi dekorasyonu yazımızda anlattık.
Steril aletler ne kadar ve nerede saklanır?
İngiltere'nin HTM 01-05 rehberine göre paketli aletler en çok 1 yıl saklanabilir. Paketsiz aletler tedavi alanında en çok 1 gün, tedavi dışındaki temiz bir alanda en çok 1 hafta tutulur. CDC steril malzemenin mümkünse kapalı dolapta saklanmasını, lavabo altına ya da ıslanabilecek yerlere konmamasını önerir.
Sterilizasyon odasını planlamaya kuruluş türünün şartı, otoklav ve yıkama cihazının seçimi ve tezgâh boyu hesabıyla başlamak, sonradan tesisat değişikliğini azaltır. Projenizi ünit sayınız ve mekânınızla birlikte değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.